Cảnh bắt cá đìa tại Long Mỹ, Hậu Giang. Ảnh: Hoài Phương

Gà vừa gáy sáng, chúng tôi đã xách giỏ lội ra giữa đồng. Vừa tới bờ đìa, chủ đìa phân công người be bờ, kéo cỏ, dọn dẹp quanh mép đìa để chuẩn bị tát. Hồi đó, hầu hết đìa đều tát bằng gàu dai, rất ít người dùng máy bơm như bây giờ. Mọi người chia nhau tát, mỗi người đứng gàu (1) khoảng nửa tiếng là đổi tay để nghỉ ngơi, hút thuốc. Không khí thật rôm rả khác thường.

Sau một ngày tát cật lực, mặt trời vừa xuống tới ngọn tre thì mực nước đã giựt hơn phân nửa, cá bắt đầu động đậy, lên ngớp như cơm sôi. Mấy con cá lóc to bằng bắp chuối cứ trườn qua trườn lại rồi lóc lên chỗ nước lép xép để tìm đường thoát thân.

Bóng chiều đã chập choạng, chủ đìa sai tôi đốt rơm un muỗi và mang hai ngọn đèn khí đá treo ngay miệng đìa sáng rực như ban ngày. Bữa cơm dã ngoại tối hôm ấy còn ngon hơn bữa giỗ. Mọi người quay quần bên nhau cười nói rổn rảng. Ăn cơm xong, mọi người tiếp tục tát cho đến lúc gà gáy canh ba thì lũ cá bắt đầu phơi lưng, ai nấy đều mừng quýnh, tất cả bọn đàn ông đều xăn quần nhảy xuống đìa. Mấy đứa con gái có nhiệm vụ cầm đuốc đứng dọc hai bên mép đìa quơ qua quơ lại cho đủ sáng.

Mặt đìa lấp xấp nước, bùn tới gối nhưng cá thì lội dày đặc không cách nào bắt cho xuể. Ngoài cá còn có lươn, rắn, rùa, ốc bươu nhưng đa số đều là rắn hiền như ri voi, ri cá, bông súng. Chủ đìa lần lượt chuyển cá lên bờ rồi dùng cộ trâu (2) chuyển về nhà. Còn lại, nhóm bắt hôi mạnh ai nấy mò. Mấy con cá lóc “bự” thà chết chứ không chịu nạp mạng. Chúng cắm đầu xuống sình non thật sâu nên phải thọc tay tới nách mới kéo chúng lên được...

Thời gian trôi đi, mới đó mà đã mấy chục năm rồi, một hôm có dịp trở về thăm lại vùng đất đầy ắp những kỷ niệm vui buồn, tôi không khỏi bàng hoàng trước sự đổi thay của quê mình. Cái đìa bên cạnh cây gáo năm xưa nay đã được san bằng, xung quanh đắp đê cấy lúa ba vụ. Cuộc sống đã thay da đổi thịt. Nhưng trong lòng tôi cảm thấy như mất mát một cái gì quá đỗi thân thương không có gì bù đắp nổi. Con cháu chúng ta sẽ không bao giờ thấy được hai người đàn ông vai u thịt bắp đứng hai bên bờ đìa múc nước bằng gàu dai với những động tác nhịp nhàng, mồ hôi đầm đìa mà vẫn nở nụ cười tươi rói. Tất cả những thứ đó đã đi vào ký ức của những người dân quê hiền lành chất phác. Bây giờ mỗi lần nhìn con trăng hạ tuần tháng chạp và nghe gió bấc lao xao thổi về, lòng tôi không sao ngăn được cảm hoài. Nơi miền quê xa lơ xa lắc nào đó, nếu có còn tát đìa chăng nữa, người ta cũng chỉ tát bằng máy Cô-le hoặc dùng lưới để chụp cá chứ đâu mình trần chân đất thức suốt đêm để tát cho cạn đìa!

Năm rồi nhân dịp về Tịnh Biên, An Giang, tôi đã chứng kiến cảnh tát đìa bằng máy bơm gần kinh Vĩnh Tế. Đìa tát cạn, người lớn trẻ con xúm nhau nhảy xuống mò cá thật vô cùng sôi động. Mới đây, tôi lại có dịp hòa mình cùng với bà con ở xã Thuận Hòa, huyện Long Mỹ, Hậu Giang cùng tham gia bắt cá đìa vui thật là vui. Ông Nguyễn Văn Kha, chủ đìa cho biết cá ngày nay không nhiều như ngày xưa nhưng nếu biết chọn nơi có địa thế và dòng chảy thích hợp, chất chà, thả lục bình dụ cá, một cái đìa rộng vài trăm mét vuông, mỗi năm cũng kiếm được vài trăm ký, đủ để ăn Tết, làm khô, làm mắm.

Nhìn bà con trầm mình dưới bùn mò cá, cười nói huyên thuyên làm tôi nhớ lại cái thời niên thiếu, năm nào gần Tết bạn bè cũng rủ nhau đi bắt cá đìa. Hình như tất cả hình ảnh về tát đìa, mò cá, cho tới bây giờ vẫn còn đong đầy trong ngăn ký ức của tôi.

⁽¹⁾ Đứng gàu : Đứng tát bằng gàu dai . Gàu dai , còn gọi là gàu đai (seau à cordes), loại gàu đan bằng tre hoặc trúc có bốn sợi dây dài do hai người đứng hai bên miệng ao hay miệng đìa để tát nước.

⁽²⁾ Cộ: loại xe không bánh, làm bằng cây và tre do trâu kéo, trọng tải có thể lên tới 1 tấn.